I.    Spotkanie Zmartwychwstałego z Marią Magdaleną

   Wojciech Henryk Wilhelm Gerson urodził się 1.07.1831 r. w Warszawie, zmarł 25.02.1901 r. tamże. Mając trzynaście lat rozpoczął naukę malarstwa w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. W latach 1853-55 studiował w Akademii petersburskiej, potem przez kolejne trzy lata w Paryżu w pracowni Leona Cognieta. Zaraz po powrocie do Warszawy otworzył przy ul. Miodowej własną pracownię, gdzie zbierał się ówczesny świat artystyczny stolicy. Działał jako organizator życia artystycznego, był współzałożycielem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (1860), zasłynął jako pedagog przez czterdzieści lat nauczając rysunku i malarstwa. W latach 1872-96 był czołowym wykładowcą Klasy Rysunkowej, z której wyszli tak wybitni artyści jak Józef Chełmoński, Józef Pankiewicz, Leon Wyczółkowski, Stanisław Masłowski, Władysław Podkowiński. Pisał i wydawał rozprawy o sztuce i podręczniki dla studentów. Cieszył się dużym autorytetem. Jako krytyk reprezentował poglądy tradycjonalne, występując przeciw modernizmowi i impresjonizmowi. Pozostawił ogromny dorobek artystyczny we wszystkich dziedzinach malarstwa.
Był bardzo aktywnym członkiem warszawskiej parafii ewangelicko-augsburskiej. Już od 1869 roku był członkiem jej Kolegium Kościelnego, w ostatnich latach swego życia piastując funkcję Prezesa Kolegium. Został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie.  

Dzieło: "Spotkanie Zmartwychwstałego z Marią Magdaleną"
olej na płótnie, 278 x 136 cm
sygn.: Wojciech Gerson, Warszawa rp. 1900
obraz ołtarzowy ewangelickiego kościoła Zbawiciela
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Tomaszowie Mazowieckim

   "Maria zaś stała na zewnątrz grobowca i płacząc pochyliła się, a wtedy ujrzała dwóch aniołów w bieli na tym miejscu, gdzie uprzednio złożono ciało Jezusa. Jeden siedział u wezgłowia, drugi u nóg. Odezwali się do niej: Kobieto, czemu płaczesz? Ktoś zabrał mojego Pana i nie wiem, gdzie Go położył - odpowiedziała Maria. Ledwie to powiedziała, obejrzała się i spostrzegła, że za nią stoi Jezus, ale Go nie poznała. Jezus zapytat: Kobieto, czemu płaczesz? Kogo szukasz? Ona zaś pewna, że to ogrodnik, odpowiedziała: Panie, jeżeli ty Go przeniosłeś, powiedz gdzie Go położyłeś, a ja Go zabiorę. Mario! - powiedział Jezus. Obróciła się natychmiast ku niemu i zawołała po hebrajsku: Rabbuni, co znaczy: Mój Nauczycielu! A Jezus: Nie dotykaj mnie, bo jeszcze nie wróciłem do Ojca! Idź natychmiast do moich braci i powiedz im: Wracam do Ojca mojego i waszego, do Boga mojego i waszego! Maria z Magdali poszła i oznajmiła uczniom: Widziałam Pana! I powtórzyła, co jej powiedział Jezus".

   Patrzymy na obraz ołtarzowy ewangelickiego kościoła w Tomaszowie Mazowieckim. Jest to jeden z ostatnich, jeśli nie ostatni obraz Wojciecha Gersona. Namalował go na zamówienie pastorostwa Marii Emmy i Eugeniusza Biedermannów. By utrzymać linie podziałów stosowane w wystroju neogotyckiego monumentalnego kościoła Zbawiciela, Gerson musiał ograniczyć swe płótno dosyć nietypowo, w zwieńczeniu łukowym dębowego prospektu ołtarzowego. Sędziwy już i schorowany Gerson nie doczekał dnia poświęcenia nowego ewangelickiego kościoła w Tomaszowie (15.08.1902 r.), nie mógł ocenić końcowego artystycznego efektu osadzenia obrazu w wysokim na 7,5 m ołtarzu. Gdy w 1898 roku Kolegium Kościelne Parafii tomaszowskiej i Komitet Budowy Kościoła złożyły zamówienie na obraz "...z wizerunkiem Chrystusa Pana..." pozostawiając wybitnemu profesorowi wolną rękę w biblijnym uściśleniu tematu obrazu, Gerson wiedziony niejako testamentalnym pragnieniem wybrał ewangeliczny fakt chrystofanii, dając ilustrację do 20 rozdziału Ewangelii Jana. Jako człowiek głęboko wierzący i aktywny w życiu Kościoła ewangelicko-augsburskiego, z ogromną radością wybrał tę właśnie scenę, która dawała mu możliwość złożenia artystycznego świadectwa wiary. Mając ogromne zasługi w ograniczaniu panoszącego się malarskiego, sakralnego kiczu w polskich kościołach (poprzez założoną w 1888 r. Spółkę Artystyczną, jako jej szef) podejmował wraz z innymi wybitnymi warszawskimi malarzami trud "produkcji" religijnych, parafialnych zleceń, głównie Kościoła rzymskokatolickiego (wizerunki Świętych Patronów, Madonny etc.). Po tych dla luteranina często trudnych tematach realizowanych na zamówienie, ze spotęgowaną radością zabrał się do obrazu wieńczącego jego twórczość religijną.

   Oczywisty chrystocentryczny temat osadził w realiach ewangelicznego wyznania: "Rabbuni! Mój Nauczycielu". Tym samym zdecydował się na ilustrację niebywale trudnego i zarazem radosnego wyznania. Wypowiada je bowiem tylko kobieta w obecności tomaszowskich ewangelików w dziewiętnastowiecznym kontekście przemysłowego zmaskulinizowanego społeczeństwa, w atmosferze spychającej kobiety do roli niemych, ozdabiających męski świat dodatków. A tu tymczasem od 1902 roku co najmniej raz w tygodniu, w niedzielę, kilka tysięcy uczestników nabożeństwa patrzy na wiarę kobiety, jej płacz i radość, na zwątpienie skutecznie wyparte pewnością zwycięstwa Pana Jezusa. Kilka tysięcy luteran, w tej liczbie wielcy tekstylni magnaci i proletariat tomaszowskich zakładów włókienniczych, medytowało ilustrację słów Marii z Magdali: "Mój Nauczycielu!" Czyli innymi słowy Wojciech Gerson stawia przed ich oczyma postać Marii z apelem godnym wielkiego malarskiego kaznodziei: "Idź i czyń podobnie", "mów Rabbuni, przyznawając zmartwychwstałemu Chrystusowi status Nauczyciela Dobrego". W ten sposób udało się osiągnąć coś fantastycznie ważnego: gdy Chrystus mówi: Idź natychmiast do moich braci i powiedz im, że wracam do Ojca - Maria Magdalena, jakby pobudzona i ożywiona trafia najpierw do siedzących w wysokich ławach kościoła Müllerów, Pieschów, Rolandów, Kesslerów, Wernerów, Britzmannów, Knothych... i woła: Kochani! Bracia i Siostry w wierze! Widziałam Pana! Czyż nie jest to wyjątkowy przywilej, wchodzić do takiej świątyni, gdzie każdej niedzieli można usłyszeć wciąż aktualne to samo wyznanie: Nauczycielu? Doprawdy, to przywilej!

   Kolorystyka obrazu pozostaje spokojna i subtelna, jakby stanowiąca odwzorowanie niedzielnej ciszy pierwszego dnia tygodnia, po sabacie. Delikatne tło przypominać może poranną mgłę otulającą starożytną nekropolię Jerozolimy. Niczym nie zakłócona prosta linia horyzontu lokuje całe wydarzenie na ustroniu, z dala od handlu i zgiełku ówczesnego Jeruzalem. Brąz, beż, zieleń, seledyn, błękit, biel, to zastosowana przez artystę paleta barw. Żadnej agresji i żadnego niepokoju, żadnego krzyczącego zestawienia kolorów, nie ma nawet czerni, kojarzonej przez nas z żałobą. Śmierć jest już pokonana przez zmartwychwstanie. Ewangeliczne opisy tamtego zdarzenia, pełne niepoprawnych skojarzeń i oczywistych nieporozumień (wykradzenie i schowanie zwłok, notoryczne nierozpoznawanie osoby Jezusa) utrwalone zostały przez Gersona w odmalowanej łopacie ogrodnika. To tak jakby wspierający się o nią Chrystus usprawiedliwiał zaistniałe nieporozumienie. Błędne skojarzenie Marii, sądzącej że stojący przed nią mężczyzna - w dodatku mówiący: Niewiasto! Kogo szukasz? - jest tylko ogrodnikiem, w owym wymownym rekwizycie usprawiedliwia w sposób wystarczający brak rozpoznania i pośrednio brak wiary. Skoro zobaczyła "gersonowską" łopatę - czemu się dziwić? Nie wolno jej rozliczać z niewystarczającej wiary. Łopata; by też nikomu nie przyszło do głowy jakieś obwinianie jej za zapomnienie zapowiedzi zmartwychwstania. Mogła się pomylić. Mogła mieć wtedy, po Wielkim Piątku, zdruzgotaną nadzieję i słabą wiarę. Ale jednego nie można jej odmówić: gorliwej miłości, dzięki której znalazła dość siły i odwagi, by samotnie przyjść do grobu swego Mistrza. To z miłości, bezgranicznego i bezwarunkowego oddania płyną z jej oczu smutne, autentyczne łzy. To dzięki tej miłości, tak pięknie opisanej w Ewangeliach, idąc za Jezusem, zaszła do końca, aż do grobu, który okazał się otwarty i pusty. Przed skalnym grobowcem stanął Zmartwychwstały i widząc jej miłość posyła ją dalej, de facto w pierwszą wyprawę misyjną, by niewierzącym uczniom na powrót umożliwić wiarę. Zaraz wstanie i pójdzie, a może pobiegnie do uczniów z pustymi rękami, ale z mocą zwiastowanego słowa. Widzimy tutaj owo reformacyjne położenie akcentów na Słowo, na wiarę bez materialnych dowodów. I choć uczniowie z pewnością woleliby popatrzeć na namacalny dowód, jakim byłby całun Chrystusa (ba, zadowoliłby ich na pewno choćby tylko maleńki oderwany fragment tkaniny) Maria Magdalena przychodzi do nich z sercem pełnym wiary i jednocześnie z pustymi rękoma. Taka a nie inna postawa Marii Magdaleny, mówiąc popularnym, aczkolwiek dla luteran obcym nazewnictwem, "wyniosła ją na ołtarz" ewangelickiego kościoła. Oczywiście nie po to, by budować jej świętość i cześć, lecz by poprzez nią budować wiarę w Zmartwychwstałego - Jezusa Nauczyciela. Najważniejszą postacią jest Jezus Chrystus, a biblijna historia, jaka ilustruje opisywany obraz jest chrystocentryczna. Mimo to odmalowana osoba Zmartwychwstałego jakby pozostawała w tle. Jest trochę niewyraźna w konturach, kontrastująca - pod tym względem - z mocniej nakreśloną Marią. Obie postacie zajmują pierwszy plan - skąd więc takie zróżnicowanie? Trzecia postać, świadek całego spotkania, stojący na tle otwartego grobowca skrzydlaty anioł, został nakreślony jakby w zupełnym zarysie. Hipoteza o niedokończonym przez Gersona obrazie nie znajduje większego potwierdzenia. To zamierzony zabieg Profesora Sztuk Pięknych, który na niewielkiej przestrzeni zestawił trzy postacie, każdą inną z punktu widzenia egzystencji. Maria Magdalena - kobieta z krwi i kości, obok niej prawdziwie zmartwychwstały Chrystus w odmienionym zmartwychwstałym ciele. Z tyłu anioł - postać duchowa, zatem ledwie widoczna oczyma wiary. Trzy postacie, według naszego rozumienia materii znacznie różniące się od siebie.

   Idąc za błagalnym wzrokiem dopiero co osuszonych oczu Marii widzimy odmalowanego naturalnej wielkości Chrystusa. Owinięty białym całunem, wsparty o łopatę, odchyla się lekko do tyłu. Choć objęcie Marii byłoby tutaj czymś na wskroś ludzkim i naturalnym, musi się wzbraniać, bo jego ciało nosi boską tajemnicę cudownego zmartwychwstania. To ta cudowność zwycięstwa spycha daleko w cień całe piątkowe misterium cierpienia, także krainę umarłych. Na próżno szukalibyśmy na ciele Chrystusa tych licznych ran, zastygłej krwi. Centralnie przebite stopy stoją mocno na ziemi, a rany po gwoździu są prawie niezauważalne. To samo można powiedzieć o ledwo widocznej kłutej ranie prawego boku. Długie włosy, spokojnie spadające na ramiona i bardzo jasne czoło w niczym nie nawiązują do niedawnego "cierniem koronowania". Wielki Piątek, przede wszystkim Wielki Piątek i nade wszystko Wielki Piątek, zawsze Wielki Piątek. Może właściwym byłoby poszerzenie tej teologiczno-pobożnościowej luterańskiej bazy o radość zmartwychwstania, która do teologicznej prawdy o odkupieniu i zbawieniu daje pełny nadziei nakaz misyjny. Brak wyeksponowania, choćby tylko zabliźnionych wielkopiątkowych ran, jest tutaj w pełni zamierzone. Określa drogę niepohamowanego głodu względem relikwii i racjonalistycznej gonitwy za dowodami (posuniętymi do granic absurdu: "wkładanie palców..."), jako drogę, mimo wszystko niepewną i niegodną autentycznie wierzącego chrześcijanina.

   To w niedzielny poranek wielkanocnego zdarzenia po raz pierwszy można było usłyszeć subtelne preludium do późniejszego radosnego kościelnego grania.

   Zatem wyeksponowana tak wyraźnie lewa dłoń Chrystusa nie musi niczego udawadniać. Nie domaga się tego Maria Magdalena, nie oczekują tego świadomi chrześcijanie. Ta dłoń, odmalowana w łagodnym geście podkreśla ważność spotkania i błogosławi spotkaną.

   Analizując dzieło pod względem kompozycji dochodzimy do zaskakującego wniosku. Otóż w konfiguracji trzech postaci centralne miejsce zyskują dłonie. To one wyznaczają oś obrazu, a sposób umiejscowienia ich na stosownych tłach, potęgujących wyrazistość rysunku palców, wskazuje że Gerson dokładał wiele starań, by uwypuklić subtelną i wymowną grę dłoni. Widzimy blisko względem siebie dłoń Chrystusa i dłonie Marii Magdaleny. Te ostatnie proszą, szukając kontaktu z Nauczycielem. Są łagodne i delikatne - po prostu kobiece, pełne troskliwości i czułości. Chciałyby objąć Pana, ale On się wzbrania podając - pewnie niezrozumiałe - wyjaśnienie. Skoro tak, więc zamiast objęcia, złożą się w pokorze albo rozsuną z chęci działania. Pozostają niby puste, wolne od zachłanności, niczym nie obciążone, skore do wysiłku, diakonii, usługiwania. Na smutnej twarzy Marii z wolna zaczyna rysować się uśmiech, gdy - jakby zamyślony Chrystus - patrzy przed siebie wypatrując szeroką przestrzeń działania. To spotkanie okazało się bardzo udane, o błogosławionych następstwach dla całego Kościoła. O to błogosławieństwo, o to szczęście modli się ze złączonymi dłońmi anioł obserwujący całość zdarzenia.

   Ktoś powiedział, że w układzie dłoni Marii Magdaleny widać posłuszeństwo i oddanie. Zimny kamienny grobowiec i cudownie lśniąca szata Chrystusa stanowią jedynie tło dla... dłoni tej kobiety iza jej przykładem dla dłoni i wierzących ludzi, każdej epoki, każdego pokolenia. To już prawie sto lat "Spotkanie Zmartwychwstałego z Marią Magdaleną" Wojciecha Gersona inspiruje wierzących tomaszowian, luteran i rzymskich katolików* do ufnego działania. Minął wiek cały, zmieniła się rzeczywistość przemysłowego miasta, ewangelickiej Parafii i Kościoła. Obecnie, u progu trzeciego tysiąclecia mam tę nadzieję, iż mimo tylu zmian - niezmiennym pozostanie gersonowskie artystyczne przesłanie. Starokościelne "noli me tangere" (nie dotykaj mnie) jest wciąż i dla nas, poprzez dystans czasu i przestrzeni, aktualne.

   Ważna zatem pozostaje wielkanocna świadomość, że wcale nie trzeba dotykać Chrystusa, aby wierzyć i dla Niego działać. Amen.

Ewangelicki Kościół Zbawiciela w latach 1945-1949 tytułem umowy dzierżawy pełnił rolę kościoła garnizonowego, zaś na czas remontu sąsiedniego Kościoła pw. św. Antoniego w latach 1949-1951 funkcję katolickiego kościoła parafialnego. Nabożeństwa ewangelickie w powyższym okresie odprawiane były w ewangelickim Kościele św. Trójcy).

   ZWIASTOWANIE PRZEZ OBRAZ: